Interview by Zippora Elders for the publication of The trees are inviting the wind. 

(interview in Dutch)

De tentoonstelling gaat over de verhouding tussen mens en natuur. Wat voor betekenis heeft deze reflectie voor jou? Waar of wanneer begint jouw bijzondere interesse in natuur?

Mijn ouders hadden vroeger een plantenkwekerij aan huis, dus ik ben tussen de planten opgegroeid. Dat heeft ongetwijfeld een rol gespeeld in mijn latere fascinatie voor zowel de plantenwereld als de positie van de mens ten opzichte van de natuur. Pas toen ik vanuit het platteland naar de stad verhuisde kreeg ik een sterk verlangen naar wildernis en ongerepte landschappen. Ik bedacht me dat dit verlangen waarschijnlijk op een illusie berustte en om dat te onderzoeken besloot ik in Noorwegen in mijn eentje rond te trekken in een desolaat landschap. Vanaf dat moment is het idee dat het landschap waarin we ons begeven onze gedachten, onze gevoelens en ons 'zijn' beïnvloed, een steeds belangrijkere rol gaan spelen. Daarmee is mijn verhouding tot de natuur door de jaren heen wezenlijk veranderd. Noorwegen ging vooral nog over escapistisch dagdromen en introspectie waar de natuur de juiste setting voor bood. Inmiddels heeft mijn natuurervaring een contemplatiever karakter en gaat meer over aandacht voor en verbondenheid met natuur. Ik voel mij het liefst een fluïde onderdeel van natuur en probeer zo op intuïtieve manier de wereld om me heen te begrijpen.

 

Wat bedoel je hier concreet mee, kun je een voorbeeld geven hoe dit er in het dagelijkse leven uitziet?

Eigenlijk is het meditatief. Ik probeer mezelf te zien als een onderdeel van de causale processen in het universum waarin alles met elkaar verbonden is. Als een oefening in observeren zonder zelf bepalend te handelen.

Het is niet echt een alledaags voorbeeld maar ik herinner me goed dat we tijdens een zesdaagse trektocht in Ijsland langs de enorme gletsjer Mýrdalsjökull zouden lopen. Deze vlakte was nog lang niet zichtbaar maar op een ochtend al voelbaar: elke keer als koude wind zich om je heen vouwde zag je in het zuidoosten weinig bergtoppen, waardoor de koude vlakte je via de wind kon bereiken. Zo'n landschap maakt mij heel bewust van hoe de schaarse vegetatie, de kleuren van de rotsen, de wind, de kou en de stilte mijn 'zijn' beïnvloedt; het verandert wat ik voel, wat ik denk, hoe ik beweeg. Als je aandachtig observeert ontwikkel je een intiemere relatie met natuur en merk je hoe elk landschap je op een andere manier vormt. Dat ervaar ik ook als ik in de tuin naar een boom kijk, naar hoe een plant groeit, of naar hoe bladeren in de wind bewegen.

 

Zelf ben je schilder. In de Europese kunstgeschiedenis hebben schilderijen en schilderkunst een belangrijke rol gehad in de (visuele) perceptie van natuur. Hoe beïnvloedt dit jouw werk en manier van werken? Wat valt je op aan opvattingen en ontwikkelingen buiten de westerse traditie?

Wat ik interessant vind aan natuur in de schilderkunst is dat je eigenlijk altijd naar een representatie kijkt binnen een kader. Daar refereer ik in mijn schilderijen naar door fragmenten uit de natuur uit hun landschappelijke context te halen en deze als een soort decorstuk in een ongedefinieerde ruimte te plaatsen. Je wordt je er als kijker bewust van dat je naar een representatie en niet naar de natuur zelf kijkt. Deze representaties beïnvloeden de manier waarop we die 'werkelijke natuur' waarnemen en betekenis geven.

Met name het natuurbeeld uit de Romantiek heeft me voorheen veel beïnvloed. Hoewel ik de schilderijen niet per se heel goed vond, intrigeerden de thema's als de subjectieve ervaring van het landschap en de grootsheid en mystiek van de natuur me.

Gaandeweg raakte ik meer geïnteresseerd in niet-westerse concepten van natuur waarin de mens-natuur verhouding minder dualistisch is. Ik vind het inspirerend dat in het Taoïsme natuur en natuurlijkheid gaat over 'als vanzelf zo zijn'; over 'het niets in actie'. Begin dit jaar bezocht ik in Japan veel boeddhistische tuinen die de essentie van de natuur proberen te vangen en die dienen ter contemplatie. Daarnaast speelt natuurverering een grote rol in het shintoïsme in Japan en gaat men er vanuit dat alles een ziel heeft. Voor mijn gevoel creëer je hiermee meer gelijkwaardigheid en liefde voor de natuur.

 

Het landschap: mens of natuur?

Landschappen vormen zich door een interactie van allerlei processen in de wereld waarbinnen ook de mens een plek inneemt. Wélke rol we daarin spelen en hoe we met het landschap omgaan hangt af van het landschap zelf maar ook van ons mensbeeld en onze moraal naar het landschap toe. Ik moet denken aan wat ik ooit las in een essay over ons begrip van de natuur. In dat stuk ging het over het Nederlandse landschap dat van oudsher door zee, wind en modder werd gevormd en waarvan de Romeinen niet wisten of ze het nu zee of land moesten noemen. De inwoners van dit landschap, die weergoden vereerden, hadden een soort 'gelassenheit' ten opzichte van deze ruige natuur en wonend in terpen waren ze er min of meer aan overgeleverd. Pas later, vanaf de 8e eeuw, kwam er een actieve vorm van watermanagement op gang en ging de mens de strijd aan met het water. Het landschap is toen drastisch veranderd. Deze verandering vond volgens de schrijver plaats onder invloed van het Christelijke moraal ten opzichte van de natuur. Die is gebaseerd op rentmeesterschap en het idee dat de natuur voor de mens is gemaakt. De mens staat boven aan de ladder en men werd heerser over de natuur.

Misschien is het juist vanwege dit Nederlandse 'menselijke' landschap dat ik zelf meer geïnteresseerd ben in landschappen waar niet-menselijke invloeden aanwezig zijn.

 

Het is de eerste keer dat je een tentoonstelling maakt. Je werkt nu ook op een andere manier met collega-kunstenaars. Hoe neem je deze ervaring mee binnen je praktijk?

Het idee voor deze groepstentoonstelling is een beetje voortgekomen uit interessante gedachtewisselingen die ik had met andere kunstenaars over natuur. Ik zie deze tentoonstelling eigenlijk ook als een uitwisseling van gedachten, maar dan op een wat groter en publiek niveau. Het is leuk en waardevol om op deze manier in contact te komen met collega's die inhoudelijk op een of andere manier raken aan waar je zelf ook mee bezig bent. Het scherpt mijn eigen gedachten aan over wat ik als schilder maak en hoe zich dat verhoudt tot zowel het hedendaagse kunstdiscours als actuele maatschappelijke tendensen.

 

Discussies over de klimaatcrisis worden steeds heviger. Hoe voel jij je hierbij, wat denk je over de toekomst? En hoe verhoudt de tentoonstelling zich daartoe?

Wat me opvalt is dat de discussies vaak niet zozeer over natuur gaan, maar over hoe we negatieve gevolgen van menselijk gedrag op onze leefbaarheid kunnen beperken. De discussie heeft een sociaaleconomisch, politiek en praktisch karakter waarbij klimaat en natuur eigenlijk twee verschillende begrippen zijn. Ik denk dat het van belang is dat we ons bezinnen op wat natuur diep van binnen voor ons betekent. Als we natuur zien als iets waar we wezenlijk onderdeel van uitmaken en wat ons vormt tot wie we zijn, dan kijken we misschien met meer respect en bescheidenheid naar de wereld om ons heen en kunnen we een minder antropocentrisch wereldbeeld ontwikkelen. De tentoonstelling geeft binnen deze discussie geen antwoorden op de vraag hoe we met de natuur om zouden moeten gaan. Het heeft een poëtische en verstilde toon en nodigt de bezoeker uit om te reflecteren op onze verhouding tot de natuur en zich bewust te worden van de complexiteit van het concept natuur.

 

Zippora Elders advised me during the proces of curating this show. She is curator, art historian and director of Kunstfort bij Vijfhuizen.

 

Copyright © 2020 Sabina Timmermans. All rights reserved.